De vierde wand doorbreken
Het was herfstvakantie en ik ging met mijn kinderen, net als ikzelf vroeger in de schoolvakanties, naar de film in het prachtige Tuschinski-theater. Zij kijken hun ogen uit, het bezoek aan het theater is alleen al een evenement, dan moet de film nog beginnen. In spannende afwachting van de film vertel ik iets over het theater, totdat de film start.
De film is zo spannend, dat mijn dochter mijn hand vastpakt en met een snik in haar stem fluistert ”nou loopt die man helemaal alleen in de woestijn”. Haar drie jaar oudere broertje fluistert terug: “hij is niet alleen, want er staan allemaal cameramensen om hem heen, die hem water kunnen geven”.
En ik begreep onmiddellijk dat hij doorhad hoe de wereld van de film in elkaar steekt: er is een fictieve wereld waar de film zich in afspeelt, waar je als kijker in op kunt gaan. Volgens de filmwetten bestaat de echte wereld van de kijker (even) niet. Als kijker ga je er in mee, alsof die verzonnen wereld echt bestaat, zolang je er naar kijkt. Suspension of disbelief[1] noemt men dat. Als filmkijker neem je een kijkje in de wereld van de filmpersonen, als in een ouderwetse afgesloten kijkdoos.
| Figuur 1: The House of Cards (2008-2013) |
Maar is het u weleens opgevallen dat soms een filmacteur zich als filmpersoon los maakt van het verhaal en dan jou rechtstreeks toespreekt in de camera? Daarmee breekt die acteur als het ware door de ‘muur’ tussen fictieve filmwereld en de realiteit van de filmkijker. In de toneel- en filmwereld heet dat de ‘vierde wand doorbreken[2]’. Een effect dat met bepaalde regelmaat gebeurt bij series en films, maar ook in (strip)boeken en toneel. De hoofdpersoon betrekt jou in het verhaal, terwijl de andere filmpersonages gewoon doorgaan met hun fictieve acties in hun eigen verhaal.
De geroemde serie House of Cards (2008-2013) doet dat met grote regelmaat. De acteur Kevin Spacey, als vilein politicus Frank, richt zich vaak
| Figuur 2: Deadpool (2016) |
tot de kijker om commentaar te leveren op de acties, met een komisch effect.
Een recent voorbeeld is in de filmfranchise Deadpool (2016); wij worden als kijker in het verhaal meegenomen met de hilarische opmerkingen van Ryan Reynolds als Wade Wilson. Ryan Reynolds spreekt continu het publiek aan dat naar de film kijkt. Hoewel ‘doorbreken van de 4e wand’ typisch iets is voor comedyfilms, doet zelfs James Bond mee. 007 gaat in On Her Majesty’s Secret Service de interactie met het publiek aan, het is een bijzonder maar leuk gegeven. George Lazenby’s overname van Sean Connery van de rol als 007, wordt op deze manier van een vrolijke noot voorzien.
In de oudere film Last Action Hero wordt het zelfs een onderdeel van het verhaal: Arnold Schwarzenegger als de zgn. Hero, breekt letterlijk door het filmscherm in de film en komt tussen het fictieve publiek in de filmzaal terecht, waar het verhaal zich verder afspeelt
<-Figuur 3: The Last Action Hero (1993)
De beroemde Mel Brooks-komedie Spaceballs uit 1987 laat zijn personages een video van de film zelf induiken, waarin ze zichzelf op het scherm terugvinden. Rick Moranis zegt hysterisch: “Waar kijk ik in godsnaam naar? Wanneer gebeurt dit in de film?” En dat is niet het enige voorbeeld van het doorbreken van de vierde muur in “Spaceballs”, een film met veel gevoel voor humor!
Het doorbreken van de vierde wand gebeurt alleen als een filmpersonage het publiek in de zaal, op een directe of indirecte manier toespreekt.
Andere titels, waar de vierde wand doorbroken worden, zijn: Goodfellows (1990), Fight Club (1990) en Fleabag (2016-2019). Fleabag is een van de meest recente voorbeelden van een tv-show die de vierde wand doorbreekt. Op bijna ‘Deadpool’-achtige wijze betrekt de reeks de kijker in de dialogen en het verhaal. Het is uiterst zeldzaam dat de vierde wand op zo’n manier doorbroken wordt. Of het nu middels een knipoog of subtiele zinsnede is: de serie wijst er ons telkens op dat we aan het meekijken zijn over de schouders van de personages. De betrokkenheid en verbondenheid is enorm, en dat is meteen ook het geheim van deze gelauwerde show.
In de klassieker Annie Hall (1970), doorbreekt Woody Allen’s Alvy Singer vaak de vierde muur om commentaar te geven op details van zijn relatie met Diane Keaton’s persoon uit de titel. De film kreeg vier Oscars en misschien was het de bedoeling dat de vierde muur werd doorbroken.
Ook de twee harde films Funny Games (1997) en American Psycho (2000) spelen met het vallen van de vierde wand tussen filmwereld en het publiek in de zaal.
Ferris Bueller’s Day Off (1986) is ook zo’n film waar de vierde wand wordt doorbroken. De sympathieke Ferris Bueller (gespeeld door Matthew Broderick) praat voortdurend met het publiek alsof het zijn beste vrienden zijn. De film maakt meteen aan het begin al duidelijk dat hij de regel van de scheiding tussen publiek en filmpersonages negeert.
Andere titels zijn: High Fidelity (2000), Le fabuleux destin d’Amélie Poulain (2001), Kiss Kiss Bang Bang (2005) en Trading Places (1983).
Tot slot wil ik hier nog de film Lord of War (2005) noemen, waar Nicholas Cage een vuurwapenhandelaar speelt en zijn publiek een dosis van (zijn versie van) de koude harde waarheid geeft. Hij rookt een sigaar, kijkt ons in de lens aan en vertelt ons dat wij, in tegenstelling tot wapenhandelaren, het te druk hebben met elkaar te bevechten om ooit de aarde te erven.
[1] Suspension of disbelief is een literaire term die slaat op de bereidheid van een lezer of toeschouwer om bij een fictief verhaal zijn scepticisme tijdelijk opzij te zetten. Gebeurtenissen die in werkelijkheid niet mogelijk zijn worden geaccepteerd als “wel mogelijk” binnen het fictieve universum waarin het verhaal zich afspeelt. De lezer/kijker zal er dan niet te diep over nadenken en zich niet af laten leiden van het verhaal door de gedachte dat wat hij ziet of leest nooit echt kan gebeuren of ingaat tegen geldende logica. De term is in die zin het sterkst van toepassing op genres als sciencefiction, fantasy, komedie en horror, maar kan in feite slaan op elk soort verhaal dat er niet naar streeft om realistisch te willen zijn. Er bestaat geen officiële Nederlandse term voor, maar het laat zich min of meer vertalen als ‘het willen geloven in’, en ‘het toelaten van’ de verbeelding. Suspension of disbelief is een cruciaal element van fictie daar de lezer bereid moet zijn om de gebeurtenissen in een verhaal te aanvaarden als “echt” om zich echt in het verhaal in te kunnen leven en ervan te genieten. Ook moet, bij visuele media zoals films, de kijker soms bereid zijn even te vergeten dat alles in werkelijkheid maar in een studio gefilmd is met decors en rekwisieten om optimaal mee te kunnen gaan in het verhaal, ook al is dit soms duidelijk te zien. De term werd bedacht door Samuel Taylor Coleridge en verkreeg bekendheid met de opkomst van de filmindustrie begin 20e eeuw. UIT: Wikipedia, de vrije encyclopedie
[2] De vierde wand is de voorkant van het toneel in de theaterwereld. De eerste drie wanden zijn de zijkanten en de achterkant van het toneel en de vierde wand is een denkbeeldige wand tussen het publiek en het podium. Het publiek kan door deze wand kijken naar de gebeurtenissen op het podium, maar voor de personages in het toneelstuk is het publiek onzichtbaar.
Doorbreken: Het begrip vierde wand wordt ook gebruikt in andere vormen van fictie, zoals literatuur, film, televisie, radio, strips en videospellen. In die context komt de vierde wand vooral ter sprake als deze doorbroken wordt. Met het doorbreken van de vierde wand wordt de stijlvorm bedoeld waarbij een personage (of de acteur) zich ineens rechtstreeks tot het publiek wendt en daarmee erkent dat de realiteit die werd opgeroepen een illusie is. Het doorbreken van de vierde wand wordt soms gebruikt voor een komisch effect. Het is een voorbeeld van vervreemding. UIT: Wikipedia, de vrije encyclopedie